Mariusz Malec

Od ponad trzech dekad rozwija swoją karierę na styku kina dokumentalnego, fabuły i telewizji. Autor filmów o artystach, wojnie, pamięci i historii, wielokrotnie nagradzany na festiwalach w Polsce i za granicą. Laureat nagrody dla najlepszego filmu dokumentalnego na Międzynarodowym Festiwalu Filmów Krótkometrażowych w Tampere, twórca „Cichej przystani”, „Człowieka, którego nie ma” i „Nord-Ost. Teatru śmierci”. W kinie fabularnym zadebiutował „Człowiekiem wózków”, określanym jako metafizyczne kino drogi, a po latach powrócił do pełnego metrażu komedią „Misie”. Jego dorobek obejmuje także spektakle Teatru Telewizji oraz wieloletnią pracę przy popularnych serialach.

Mariusz Malec (ur. 1968 w Kielcach) – polski reżyser, scenarzysta i dokumentalista. Absolwent Wydziału Filozofii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego oraz podyplomowych studiów reżyserii filmowo-telewizyjnej na Wydziale Radia i Telewizji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Debiutował na początku lat 90. Od początku jego twórczość wyróżniało zainteresowanie ludźmi funkcjonującymi na styku osobistego doświadczenia i wielkich procesów historycznych, społecznych lub kulturowych.

Ważnym obszarem twórczości Mariusza Malca były dokumenty poświęcone artystom.

W 1991 roku zrealizował „Balzaca, czyli świat Kazimierza Mikulskiego”, a w kolejnych latach powstały m.in. „Gancwol fotograf”, „Droga” i „Boski architekt”. „Gancwol fotograf” przybliżał postać przedwojennego siedleckiego fotografa Adolfa Ganiewskiego, „Droga” była filmową impresją o malarzu Marianie Czapli, natomiast „Boski architekt” nawiązywał do świata sztuki i architektury.

Zainteresowanie artystami i procesem twórczym powracało w jego filmach wielokrotnie. W 1996 roku zrealizował „Dni tworzenia – dni zagłady”, poświęcone scenografowi Marianowi Kołodziejowi. Dwa lata później powstał „Stworzyć wiatr” o krakowskim fotografie Stanisławie Markowskim, a w 2000 roku „Wieczny wędrowiec” o choreografie Borisie Eifmanie. Film został zauważony także poza Polską i zaliczony do najlepszych filmów o sztuce prezentowanych na Art Film Festival w Montrealu.

Do portretów twórców Malec wracał również w późniejszych latach. W 2017 roku zrealizował „Wilkoń 88” o Józefie Wilkoniu, a rok później „Aktora Pana Boga” poświęconego Franciszkowi Pieczce. Ten nurt jego twórczości pokazuje nie tyle artystów jako publiczne postacie, ile ludzi określonych przez własną pracę, pamięć i sposób widzenia świata.

Równolegle jednym z najważniejszych tematów kina dokumentalnego Mariusza Malca stały się wojna, przemoc i konsekwencje historii dla jednostki.

Przełomową „Cichą przystań” zrealizował w 1995 roku. Bohater filmu w czasie II wojny światowej trafił do Armii Krajowej, a po wkroczeniu Armii Czerwonej kontynuował działalność w podziemnej organizacji Wolność i Niezawisłość. Jako siedemnastolatek znalazł się w oddziale wykonującym wyroki śmierci na funkcjonariuszach komunistycznego aparatu bezpieczeństwa i agentach NKWD.

Z piętnastoosobowego oddziału przeżył tylko on. Schronienie znalazł w prosektorium, które na wiele lat stało się jego miejscem pracy i swoistą „cichą przystanią”. Dopiero po pół wieku zdecydował się opowiedzieć swoją historię, pozostając anonimowym. Film nie koncentrował się wyłącznie na faktach historycznych, lecz przede wszystkim na moralnych i psychicznych konsekwencjach życia człowieka, który bardzo wcześnie został uwikłany w zabijanie i przez kolejne dekady próbował funkcjonować z pamięcią o własnych decyzjach.

„Cicha przystań” została nagrodzona na Międzynarodowym Festiwalu Filmów Krótkometrażowych w Tampere, jednym z najważniejszych festiwali tego typu. Jury doceniło film za sposób, w jaki opowiada o konsekwencjach decyzji podejmowanych w czasach przemocy i chaosu. Sukces filmu ugruntował pozycję Malca jako dokumentalisty podejmującego trudne tematy historyczne z perspektywy pojedynczego człowieka.

Podobny sposób patrzenia pojawił się w jego późniejszych filmach poświęconych współczesnym konfliktom zbrojnym. „Matka nieznanego żołnierza” z 2000 roku opowiadała o wojnie w Czeczenii. Film był wielokrotnie nagradzany, m.in. na Ogólnopolskim Przeglądzie Form Dokumentalnych „Nurt” oraz na Festiwalu Mediów „Człowiek w zagrożeniu” w Łodzi, a na Międzynarodowym Festiwalu Telewizyjnym w Monte Carlo znalazł się wśród najwyżej ocenianych dokumentów.

Do tematu Czeczenii Malec powrócił dwa lata później w „Człowieku, którego nie ma”. Tym razem spojrzał na konflikt oczami najemnego żołnierza. Film konfrontował romantyczny mit wojny, dziecięce marzenia o przygodzie i fascynację wojskiem z brutalnością, chaosem i absurdem rzeczywistego konfliktu. Obraz został nagrodzony m.in. nagrodą Planete dla najlepszego polskiego filmu dokumentalnego na Krakowskim Festiwalu Filmowym oraz wyróżniony na festiwalu dokumentArt w Niemczech.

W 2003 roku powstał „Nord-Ost. Teatr śmierci”, poświęcony atakowi terrorystycznemu na moskiewski teatr na Dubrowce w październiku 2002 roku.

Malec opowiedział tę historię z perspektywy dwojga młodych artystów związanych z rosyjskim teatrem. Film wykorzystywał również materiały operacyjne rosyjskich służb specjalnych, wcześniej nieprezentowane w mediach. Zamiast budować klasyczny reportaż o zamachu, reżyser skoncentrował się na doświadczeniu ludzi, którzy znaleźli się wewnątrz wydarzeń i zostali zmuszeni do mierzenia się z ich konsekwencjami. Dokument zdobył Złoty Nurt i Nagrodę Publiczności na Festiwalu Form Dokumentalnych „Nurt” w Kielcach.

W późniejszym okresie Mariusz Malec coraz częściej kierował uwagę ku polskiej historii XX wieku. „Oni szli szarymi szeregami” z 2010 roku opowiada o konspiracyjnej działalności harcerstwa podczas II wojny światowej. Film skupia się na wychowaniu młodych ludzi i wartościach, które ukształtowały pokolenie późniejszych żołnierzy Szarych Szeregów i Armii Krajowej.

W 2013 roku powstał „Batalion «Zośka». Okruchy historii”, przedstawiający sylwetki pierwszych przywódców Szarych Szeregów, w tym Zośki, Rudego i Alka. Także w tych filmach Malec pozostawał wierny metodzie, którą rozwijał od początku kariery: zamiast budować szeroką panoramę historyczną, opowiadał historię poprzez indywidualne losy, pamięć świadków i osobiste doświadczenie.

W jego dorobku dokumentalnym znalazły się również filmy o tematyce mniej bezpośrednio związanej z wojną i historią. Realizował zarówno kameralne portrety, jak i większe projekty dokumentalne oraz seriale fabularyzowane. W 2022 roku nakręcił „Rejs stulecia”, przy którym odpowiadał również za scenariusz i współpracę operatorską. Łącznie jego dorobek dokumentalny obejmuje kilkadziesiąt realizacji.

Równolegle do kina dokumentalnego Mariusz Malec rozwijał twórczość fabularną. W 2000 roku zadebiutował jako reżyser i scenarzysta „Człowieka wózków”. Główny bohater filmu ma swój odpowiednik w rzeczywistości, choć jego ekranowa historia nie jest prostym odwzorowaniem autentycznych wydarzeń.

Człowiek wózków | reż. Mariusz Malec

Tytułowy Człowiek wózków to mężczyzna, który w wypadku stracił najbliższych. Po tragedii porzucił dotychczasowe życie i ruszył w samotną wędrówkę po Polsce. Cały swój dobytek przewozi na własnoręcznie skonstruowanych wózkach. Unika ludzi, omija miasta i ruchliwe drogi, wybierając boczne szlaki, lasy i pola. Jego podróż nie ma jednak konkretnego celu geograficznego. Jest próbą znalezienia wewnętrznej równowagi i sposobu istnienia poza społecznymi regułami.

Bohater funkcjonuje według własnego kodeksu moralnego i ogranicza potrzeby do minimum. W trakcie wędrówki spotyka ludzi, którzy reagują na jego odmienność ciekawością, agresją, współczuciem lub próbą podporządkowania go obowiązującym normom. Film stopniowo odsłania źródło jego wycofania i samotności, pokazując człowieka próbującego odbudować siebie po doświadczeniu, którego nie potrafi przepracować w tradycyjny sposób.

Człowiek wózków | reż. Mariusz Malec

„Człowiek wózków” został przez krytykę określony jako metafizyczne kino drogi. Film zdobył Nagrodę Publiczności na Przeglądzie Polskich Filmów Fabularnych „Debiuty” w Koninie, a scenariusz przyniósł Mariuszowi Malcowi nominację do Polskiej Nagrody Filmowej – Orła oraz nagrodę na festiwalu w Phenianie.

Osiem lat później wyreżyserował „Jeszcze raz” – komedię romantyczną rozgrywającą dwie równoległe historie uczuciowe. Głównymi bohaterkami są Anna i jej dziewiętnastoletnia córka Kasia. Anna jest żywiołową, atrakcyjną czterdziestolatką, która zachowała dystans do konwenansów i własny styl życia. Kasia z kolei nie przypomina typowej nastolatki – stroni od imprez, interesuje się zdrowym stylem życia i podchodzi z dystansem do relacji z chłopakami.

Obie planują wspólny wyjazd na wakacje, ale ostatecznie ich drogi się rozchodzą. Kasia jedzie nad morze, gdzie uczy się surfingu i spędza czas z Pawłem – młodym, beztroskim chłopakiem, który początkowo robi na niej bardzo złe wrażenie. Anna trafia natomiast w góry, gdzie zostaje sama z Michałem, zamożnym i uporządkowanym prawnikiem.

Jeszcze raz | reż. Mariusz Malec

Obie relacje rozwijają się równolegle i wbrew początkowym oczekiwaniom bohaterek. Kasia stopniowo zaczyna dostrzegać w Pawle kogoś więcej niż tylko niedojrzałego imprezowicza, podczas gdy Anna coraz bardziej zbliża się do Michała. Film zestawia młodzieńczą i dojrzałą miłość, pokazując je jako podobnie nieprzewidywalne i równie podatne na przypadek, nieporozumienia i zmianę życiowych planów.

W głównych rolach wystąpili m.in. Danuta Stenka i Jan Frycz. Film odniósł sukces frekwencyjny i został uhonorowany Platynowym Biletem Stowarzyszenia „Kina Polskie”.

Po „Jeszcze raz” Malec przez wiele lat koncentrował się przede wszystkim na pracy telewizyjnej, zarówno przy serialach, jak i spektaklach. Do pełnometrażowego kina fabularnego powrócił w 2025 roku filmem „Misie”.

„Misie” to komedia o współczesnych związkach i mężczyznach niegotowych na „coś poważnego”. Tytułowi bohaterowie bardziej przypominają wiecznych chłopców niż dojrzałych partnerów. Cenią życie bez zobowiązań, unikają odpowiedzialności, bywają narcystyczni, pogubieni lub emocjonalnie niedojrzali. Film przygląda się tej grupie z perspektywy kobiet próbujących budować relacje w rzeczywistości, w której tradycyjne modele związku coraz częściej przestają działać.

Misie | reż. Mariusz Malec

Bohaterkami są cztery przyjaciółki, które mają różne doświadczenia, oczekiwania i wyobrażenia o partnerstwie. Ich historie stają się punktem wyjścia do opowieści o współczesnych relacjach damsko-męskich, samotności, lęku przed zobowiązaniem i zmieniających się oczekiwaniach wobec partnerów. Film stawia pytanie o to, jakich mężczyzn szukają dziś kobiety i czy dojrzali, gotowi na odpowiedzialność partnerzy rzeczywiście stali się rzadkością.

W obsadzie znaleźli się m.in. Krzysztof Zalewski, Przemysław Bluszcz, Sebastian Karpiel-Bułecka, Karol Osentowski, Wojciech Solarz, Paweł Koślik, Karol Dziuba i Sebastian Stankiewicz, a także Małgorzata Mikołajczak, Paulina Gałązka, Monika Mariotti i Monika Pikuła. Film miał premierę 7 marca 2025 roku.

Misie | reż. Mariusz Malec

Istotną część kariery Mariusza Malca stanowi także Teatr Telewizji. Wyreżyserował szereg spektakli, wśród nich „Zostawmy to przeznaczeniu”, „Pseudonim Anoda”, „Teczki Teatru Dnia Ósmego”, „Zabójczą pewność”, „Lekcję polskiego”, „Ostatnią bitwę” i „Podstolinę”. W pracy dla telewizji łączył doświadczenie dokumentalisty i reżysera fabularnego, często sięgając po teksty i tematy związane z historią, pamięcią i tożsamością.

Za twórczą realizację spektakli został dwukrotnie nagrodzony na Festiwalu Teatru Polskiego Radia i Teatru Telewizji Polskiej „Dwa Teatry”.

Kolejnym obszarem jego pracy stały się seriale telewizyjne. Od połowy pierwszej dekady XXI wieku reżyserował m.in. „Na dobre i na złe” i „M jak miłość”, przy którym pracował przez wiele sezonów, realizując dziesiątki odcinków. W kolejnych latach był również reżyserem serialu „Tatuśkowie”, a następnie „Leśniczówki”.

Ta część jego kariery pokazuje inną stronę reżyserskiego warsztatu: zdolność pracy w rytmie długiej produkcji serialowej, z dużą obsadą i rozbudowaną strukturą narracyjną, przy jednoczesnym zachowaniu doświadczenia wyniesionego z kina autorskiego i dokumentalnego.

Dorobek Mariusza Malca obejmuje dziś ponad trzydzieści lat pracy w bardzo różnych formach i gatunkach. Jego droga prowadzi od krótkich filmów o artystach przez wielokrotnie nagradzane dokumenty wojenne i historyczne, kino fabularne, Teatr Telewizji oraz wieloletnią pracę serialową.

W najważniejszych filmach Malca niezmiennie powraca jednak podobne zainteresowanie. W centrum znajduje się człowiek postawiony wobec doświadczenia, które zmienia jego dotychczasowe życie: wojny, śmierci, utraty, pamięci, samotności albo konieczności zbudowania siebie na nowo. Niezależnie od tego, czy jego bohaterem jest były żołnierz podziemia, najemnik w Czeczenii, artysta czy samotny wędrowiec ciągnący za sobą cały swój dobytek, reżysera interesuje przede wszystkim moment, w którym jednostka musi określić własne miejsce wobec świata i własnej przeszłości.