Mara Tamkovich

Urodzona 29 września 1988 roku w Mińsku Mara Tamkovich należy do najbardziej wyrazistych autorek nowego pokolenia polskiego kina. Polsko-białoruska reżyserka, scenarzystka i była dziennikarka, od początku swojej twórczości konsekwentnie buduje kino równocześnie bardzo mocno zakorzenione w rzeczywistości, ale także świadomie wykraczające poza publicystykę. Sama podkreśla, że nie interesuje jej rekonstrukcja faktów, lecz „prawda emocjonalna” – doświadczenie człowieka postawionego wobec sytuacji granicznej. To właśnie ten sposób myślenia sprawił, że jej pełnometrażowy debiut „Pod szarym niebem” stał się jednym z najważniejszych polskich debiutów ostatnich lat.

Mając siedemnaście lat wyjechała z Białorusi do Polski. Studiowała dziennikarstwo na Uniwersytecie Warszawskim, następnie związała się z Warszawską Szkołą Filmową gdzie studiowała reżyserię. Edukację uzupełniła kursem reżyserskim w Szkole Wajdy. 

 Przez blisko dziesięć lat pracowała jako dziennikarka niezależnych białoruskich mediów nadających z Polski, przede wszystkim telewizji Biełsat. To doświadczenie – dorastanie w rodzinie opozycyjnego dziennikarza, udział w protestach przeciwko reżimowi jeszcze jako nastolatka oraz wieloletnia praca reporterska – ukształtowało jej sposób patrzenia na świat i późniejsze kino. Jak sama mówiła, film stał się dla niej odpowiedzią na poczucie bezsilności wobec wydarzeń rozgrywających się w ojczyźnie, ale nigdy nie miał być aktywizmem. „To jednak film – sztuka. Mam nadzieję, że poza opowiedzeniem o dramacie, który dzieje się w Białorusi, Pod szarym niebem ma także wartość refleksyjną, artystyczną, bardziej uniwersalną” – mówiła.

W wieku zaledwie trzydziestu ośmiu lat Tamkovich ma już na koncie imponujący dorobek. Zdobyła ponad dwadzieścia nagród na festiwalach w Polsce i za granicą, w tym Srebrnego Hugo na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Chicago za krótkometrażowe „Na żywo”, Nagrodę za Najlepszy Debiut Reżyserski na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni, Wielkiego Jantara Koszalińskiego Festiwalu Debiutów Filmowych „Młodzi i Film”, Nagrodę im. Krzysztofa Krauze przyznawaną przez Gildię Reżyserów Polskich, główną nagrodę Script Fiesty za scenariusz „Pod szarym niebem”, a także nominację do Europejskiej Nagrody Filmowej w kategorii European Discovery – Prix FIPRESCI. Jej pełnometrażowy debiut miał światową premierę na Tribeca Festival w Nowym Jorku, otwierając reżyserce drogę do międzynarodowej kariery. Jest członkinią Gildii Reżyserów Polskich, Europejskiej Akademii Filmowej oraz Białoruskiej Niezależnej Akademii Filmowej.

Tamkovich kształtowała swój własny język filmowy w Warszawskiej Szkole Filmowej. Jej pierwsza etiuda, „Po drugiej stronie drzwi” (2014), oparta na prawdziwych wydarzeniach, opowiadała historię młodego chłopaka zamykającego się w świecie gier komputerowych i internetowej izolacji po życiowej porażce.

Kolejna etiuda „Równanie” (2015), również inspirowana autentycznymi wydarzeniami, opowiadała o nauczycielce matematyki podporządkowującej całe życie bezwzględnemu systemowi zasad. Już tutaj pojawia się temat, który powróci w niemal wszystkich późniejszych filmach Tamkovich – człowiek uwięziony przez system wartości lub mechanizm społeczny, który z narzędzia porządku staje się źródłem przemocy.

Dyplomowa „Córka” (2017), otworzyła przed Tamkovich międzynarodową drogę festiwalową. Punktem wyjścia staje się dramat szesnastoletniej dziewczyny zgwałconej podczas imprezy, jednak reżyserkę interesuje przede wszystkim to, co dzieje się później. Zamiast koncentrować się na samej przemocy, opowiada o relacji ojca i córki oraz o społeczeństwie i instytucjach, które nie potrafią udzielić ofierze sprawiedliwości ani wsparcia. W centrum filmu znajdują się mechanizmy tabu, stereotypów i wtórnej przemocy wobec osoby skrzywdzonej. Jak podkreślali komentatorzy filmowi, „Córka” została zrealizowana bardzo prostymi środkami, lecz z wyraźnym społecznym i realistycznym zacięciem, stając się wyjątkowo aktualnym głosem w czasie międzynarodowej debaty wywołanej ruchem MeToo.

„Córka” zapowiada jednocześnie wszystkie najważniejsze cechy późniejszego kina Mary Tamkovich. Reżyserka nie buduje filmu wokół samego przestępstwa ani jego sprawcy. Znacznie bardziej interesuje ją człowiek pozostawiony sam wobec traumy i systemu, który zawodzi. To właśnie tutaj po raz pierwszy tak wyraźnie pojawia się motyw instytucjonalnej bezradności, moralnych wyborów i odpowiedzialności za drugiego człowieka – motywów, które kilka lat później rozwinie w pełnometrażowym debiucie „Pod szarym niebem”.

Decydującym etapem rozwoju artystycznego okazała się dla Tamkovich Szkoła Wajdy. Tam powstał krótkometrażowy film „Na żywo” (2022), inspirowany historią dziennikarek telewizji Biełsat – Kaciaryny Andrejewej i Darii Czulcowej, zatrzymanych podczas transmitowania pokojowych protestów w Mińsku. Film, wykorzystujący autentyczne materiały z ich transmisji, zdobył ponad dwadzieścia nagród na festiwalach w Polsce i za granicą, w tym Srebrnego Hugo na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Chicago.

Co istotne, Tamkovich nie planowała wówczas pełnometrażowej wersji tej historii. Jak wspominała po latach, „Na żywo” było opowieścią o momencie protestu, o energii, sprawczości i poczuciu wspólnoty. Dopiero kolejne lata, nowe wyroki dla Kaciaryny Andrejewej i świadomość, że dramat dopiero się rozpoczyna, doprowadziły do powstania „Pod szarym niebem”. „Krótki metraż był odpowiedzią na to, co działo się wtedy. Pod szarym niebem jest odpowiedzią na pytanie: co było dalej?” – mówiła w wywiadach. 

Rozwijając historię zapoczątkowaną w „Na żywo” reżyserka  pokazuje co dzieje się kiedy kamery przestają nadawać, a bohaterowie zostają sami z konsekwencjami swoich decyzji.

Akcja rozpoczyna się podczas protestów po sfałszowanych wyborach prezydenckich na Białorusi w 2020 roku. Lena, niezależna dziennikarka, transmituje brutalną pacyfikację pokojowej demonstracji. Zostaje namierzona przez policyjnego drona i aresztowana. Gdy trafia do więzienia głównym bohaterem filmustaje się jej mąż Ilja, który próbuje odnaleźć się w rzeczywistości, gdzie prawo przestaje istnieć, a każda decyzja oznacza moralny kompromis.

Tamkovich nie tworzy opowieści o bohaterce walczącej z dyktaturą. W jednym z wywiadów reżyserka przyznawała, że inspiracją stał się dla niej przede wszystkim Igor Iljasz i jego dramatyczne wybory. Jak mówiła, nie były one podejmowane z myślą o polityce, lecz o miłości i odpowiedzialności za drugiego człowieka. „Czy ważniejsze jest fizyczne odzyskanie żony, czy odzyskanie partnerki zachowującej swoją tożsamość, nawet jeśli do spotkania dojdzie po latach?” – to pytanie stało się osią filmu. 

Choć „Pod szarym niebem” odnosi się do autentycznej sytuacji politycznej, Tamkovich konsekwentnie odrzuca kino publicystyczne. „Moim celem nie było chronologiczne odtworzenie zdarzeń, tylko uchwycenie emocjonalnej prawdy i procesu, przez który przechodzą bohaterowie” – tłumaczyła. Równie świadomie unikała heroizacji swoich postaci. Przyznawała, że robiła wszystko, aby „odbohaterowić” najbardziej heroiczne momenty prawdziwej historii i uniknąć sentymentalizmu. Zależało jej, aby bohaterowie pozostali zwykłymi ludźmi, pełnymi wątpliwości, a nie pomnikowymi symbolami oporu. 

Krytycy niemal jednogłośnie podkreślali, że największą siłą filmu nie jest jego polityczny temat, lecz humanistyczny wymiar. Bartosz Staszczyszyn pisał na łamach Culture.pl, że w „Pod szarym niebem” „próżno szukać publicystycznych uproszczeń i śladów politycznej gorączki”, ponieważ jest to „przede wszystkim opowieść o miłości i cenie, jaką trzeba płacić za wolność. Piękna i smutna zarazem”. Zwracał uwagę, że reżyserka nie tworzy klasycznego antagonisty uosabiającego zło systemu – przemoc zostaje rozproszona pomiędzy urzędników, sędziów, funkcjonariuszy i anonimowych wykonawców rozkazów. Dzięki temu reżim nie jest pojedynczym człowiekiem, lecz mechanizmem przenikającym całe społeczeństwo.

Jeszcze ważniejsze wydają się pytania, które – zdaniem krytyka – Tamkovich stawia swoim bohaterom i widzom: czy obowiązkiem człowieka jest walka o wolność? Czy można poświęcić miłość w imię politycznej sprawy? I czy rezygnacja z własnych przekonań rzeczywiście pozwala ocalić siebie? Zamiast udzielać prostych odpowiedzi, reżyserka pozostawia widza w przestrzeni moralnej niejednoznaczności.

Podobnie film odczytał Przemysław Gulda z „Gazety wyborczej”, który pisał, że „Pod szarym niebem” przypomina „reportaż z białoruskiego horroru”, ale jednocześnie pozostaje bliskie tradycji polskiego kina moralnego niepokoju. Zwracał uwagę, że Tamkovich przenosi kamerę z więziennej celi do mieszkania pozostawionego przez uwięzioną bohaterkę, czyniąc z rozdzielonego małżeństwa centrum całej opowieści. Minimalistyczna forma, reporterska powściągliwość i rezygnacja z efektowności sprawiają, że dramat bohaterów nabiera uniwersalnego wymiaru, wykraczającego daleko poza współczesną historię Białorusi.

Międzynarodowa droga filmu potwierdziła jego uniwersalność. Światowa premiera odbyła się podczas Tribeca Festival w Nowym Jorku, następnie film zdobył Nagrodę za Najlepszy Debiut Reżyserski na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni, Wielkiego Jantara na Festiwalu „Młodzi i Film”, Nagrodę Dziennikarzy tego festiwalu, Grand Prix Lubelskiego Festiwalu Filmowego, Złotego Anioła na Tofifest, główną nagrodę w Tel Awiwie, wyróżnienie w Turynie oraz nominację do Europejskiej Nagrody Filmowej w kategorii European Discovery – Prix FIPRESCI. Scenariusz Mary Tamkovich został również nagrodzony podczas Script Fiesty, a sama reżyserka otrzymała Nagrodę im. Krzysztofa Krauzego oraz tytuł Odkrycia Empiku.

Sama Tamkovich pozostaje jednak sceptyczna wobec przekonania, że kino może zmienić świat. Bliskie są jej słowa Wojciecha Marczewskiego, że „kino nie zmienia świata, ale może zmieniać ludzi”. W jednym z wywiadów dopowiada: „Wierzę, że kino buduje mosty i pozwala nam się lepiej porozumieć. (…) Kino ma w sobie dużo przestrzeni na niuanse i skomplikowanie. W pewnym sensie jest antidotum na uproszczenia.”